Direct naar de inhoud
Kinderboeken.apponderdeel vanonderwijstools.app

Lezen

Wederkerig lezen: voorspellen, vragen, verhelderen, samenvatten

Leerlingen leren in een klein groepje zelf het gesprek over een tekst leiden met vier vaste denkstappen, zodat begrijpend lezen iets wordt wat ze doen in plaats van iets wat ze overkomt.

groep 5-8 30-45 min

Achtergrond

Wederkerig lezen (reciprocal teaching, in Nederland ook rolwisselend onderwijzen genoemd) gaat terug op het onderzoek van Palincsar en Brown uit 1984. Leerlingen lezen een tekst in stukjes en gebruiken na elk stukje vier strategieën: voorspellen wat er komt, vragen stellen over de tekst, onduidelijke woorden of zinnen verhelderen en het gelezen deel samenvatten. Eerst doet de leerkracht het hardop voor; daarna nemen leerlingen om de beurt de leiding over, zodat ze zowel uitvoerder als criticus zijn. Onderwijskennis.nl noemt de combinatie van samenvatten, vragen stellen, verhelderen en voorkennis/voorspellen de meest effectieve aanpak voor strategie-instructie, mits die in dienst staat van het begrijpen van een echte tekst. Let op: het voelt de eerste keren stroef en kost tijd. Bouw de zelfstandigheid langzaam op, gebruik zinsstarters en houd de leerkracht in beeld als iemand die ondersteunt zonder het gesprek over te nemen.

Vooraf: Tekst kiezen en in vier tot zes stukjes verdelen, rolkaartjes printen en zelf één keer de vier stappen bij het eerste stukje voorbereiden die je gaat voordoen: ongeveer 20-30 minuten.

Zo doe je het

  1. 1Leerkracht kiest een tekst (verhaal of informatief) en verdeelt die vooraf in stukjes van een halve tot hele bladzijde.
  2. 2Leerkracht doet klassikaal met het eerste stukje alle vier de stappen hardop voor: 'Ik voorspel dat … omdat …', 'Mijn vraag is …', 'Dit woord snapte ik niet, dus ik lees de zin nog eens …', 'In het kort gaat dit stuk over …'.
  3. 3Leerkracht verdeelt de klas in groepjes van vier en geeft elk groepje een set rolkaartjes: voorspeller, vragensteller, verhelderaar, samenvatter.
  4. 4Groepjes bekijken samen titel, plaatjes en kopjes; de voorspeller zegt hardop wat hij verwacht.
  5. 5Leerlingen lezen het eerste stukje (om beurten hardop of stil).
  6. 6De vragensteller stelt een vraag over het stukje; de anderen zoeken het antwoord op in de tekst.
  7. 7De verhelderaar vraagt: 'Was er een woord of zin die je niet snapte?' en het groepje lost het samen op (teruglezen, verder lezen, woordenboek).
  8. 8De samenvatter vat het stukje in een of twee zinnen samen; de rest vult aan. Daarna voorspelt de voorspeller het volgende stukje.
  9. 9Kaartjes schuiven een plek door en het groepje leest het volgende stukje. Leerkracht loopt rond, luistert en helpt waar het vastloopt.
  10. 10Leerkracht sluit klassikaal af: 'Welke stap hielp jullie het meest om de tekst te snappen?'

Vragen en opdrachten die je kunt gebruiken

  • “Ik voorspel dat … omdat ik in de tekst/het plaatje zie dat …
  • “Wat denk je dat er in het volgende stuk gebeurt?
  • “Wie kan een vraag stellen waarvan het antwoord in deze alinea staat?
  • “Welk woord of welke zin was onduidelijk? Hoe kunnen we erachter komen wat het betekent?
  • “Kun je dit stukje in één zin samenvatten?
  • “Klopte onze voorspelling van daarnet? Wat was anders?

Voorbeelden

  • —Groep 5, 24 leerlingen, 35 min: de klas leest een informatieve tekst over egels in vier stukjes. Na stukje één zegt de voorspeller: 'Ik denk dat het nu over de winterslaap gaat, want er staat een plaatje van een egel onder bladeren.' De verhelderaar meldt dat niemand 'winterslaap houden' en 'overwinteren' van elkaar kan onderscheiden; het groepje leest de zin opnieuw en ontdekt dat het hetzelfde betekent. De samenvatter zegt: 'Egels eten in de herfst veel zodat ze de winter kunnen slapen.'
  • —Groep 7, 28 leerlingen, 45 min: zeven groepjes werken met een hoofdstuk uit het klassikale leesboek. De leerkracht zit eerst bij het groepje dat het meest moeite heeft en doet daar de rol van vragensteller nog een keer voor. Een samenvatter in een ander groepje zegt eerst alles na wat er gebeurde; de leerkracht vraagt: 'Wat is het allerbelangrijkste? Zeg het in tien woorden.'
  • —Groep 8, 26 leerlingen, 40 min: na enkele weken oefenen werken de groepjes zonder rolkaartjes. Eén leerling is 'gespreksleider' en loopt zelf de vier stappen langs; de leerkracht noteert per groepje welke stap nog lastig is en pakt die de volgende les klassikaal op.

Benodigdheden

  • tekst in stukjes verdeeld (per leerling een kopie)
  • rolkaartjes met zinsstarters (per groepje een set)
  • poster met de vier stappen

Tip: Hang de vier stappen met zinsstarters als poster in de klas, zodat je ook bij andere vakken met teksten kunt zeggen: 'Wie verheldert dit even?'

Let op

  • Te snel loslaten: als leerlingen de rollen niet eerst een paar keer zien voordoen, blijven ze hangen in 'weet ik niet'. Doe de eerste lessen veel voor.
  • Samenvatten wordt navertellen: vraag om een samenvatting in één zin of een maximaal aantal woorden.
  • De strategie wordt het doel: houd het gesprek over wat de tekst betekent, niet over het correct afvinken van de vier stappen.

Makkelijker of moeilijker: Geef zwakkere lezers een kaartje met zinsstarters en laat ze beginnen met de rol van voorspeller of verhelderaar. Sterke lezers kunnen de rol van gespreksleider krijgen die alle vier de stappen bewaakt.

Bronnen

Deze werkvorm wordt op meerdere plekken beschreven; wij zetten ze hier samen in eigen woorden.

Ervaringen van leerkrachten met deze werkvorm

Alleen geverifieerde leerkrachten kunnen reviewen — zo blijft elke review betrouwbaar.

Inloggen

Nog geen ervaringen gedeeld. Log in als geverifieerde leerkracht om als eerste je ervaring te delen.

Klopt er iets niet, of wil je iets kwijt over deze pagina?