Kiezen

De rechten van de lezer

Leerlingen ontdekken dat ze een boek mogen wegleggen, stukken mogen overslaan en mogen lezen wat ze willen, en durven daardoor meer te proberen.

groep 6-8 30-45 min

Achtergrond

De Franse schrijver en leraar Daniel Pennac formuleerde in zijn essay 'Comme un roman' (in het Nederlands verschenen als 'In één adem uit') tien rechten van de lezer, waaronder het recht om niet te lezen, om bladzijden over te slaan, om een boek niet uit te lezen, om te herlezen, om wat dan ook te lezen en om je smaak niet te verdedigen. Onderwijs van Morgen maakte er een les voor groep 6-8 van waarin leerlingen de rechten in teams uitbeelden en bespreken bij welk boek ze een recht graag hadden gebruikt. Choice Literacy beschrijft hoe een leraar Pennacs lijst gebruikte om met haar leerlingen een eigen lijst van leesrechten op te stellen, met toevoegingen als 'het recht om niet alles leuk te vinden wat je leest'. Het werkt omdat leerlingen die weten dat ze mogen stoppen, sneller iets nieuws durven te proberen. Edutopia noemt toestemming om een boek weg te leggen ook expliciet als manier om leerlingen het juiste boek te laten vinden.

Vooraf: Poster maken of printen, rechten uitknippen, eigen voorbeelden bedenken bij elk recht: ongeveer 20-30 minuten.

Zo doe je het

1Leerkracht opent met een vraag: 'Moet je een boek altijd uitlezen, ook als je het stom vindt?' en laat leerlingen kort reageren.
2Leerkracht vertelt over Pennac en laat de poster met de tien rechten zien; bij elk recht geeft de leerkracht een eigen voorbeeld.
3Leerkracht vraagt bij een paar rechten: 'Herken je dit? Bij welk boek had je dit recht willen gebruiken?'
4Leerkracht knipt de rechten op strookjes en doet ze in een grabbelzak; de klas wordt verdeeld in teams van vier of vijf.
5Een leerling van het eerste team grabbelt een recht en beeldt het 30 seconden zonder geluid uit; zijn eigen team raadt. Lukt het niet, dan mag een ander team het proberen.
6Teams wisselen af tot alle rechten zijn geraden.
7Afsluitend gesprek: 'Welk recht vind je het belangrijkst? Welk recht ga je gebruiken bij je huidige boek?'
8Vervolg (groep 7-8): de klas schrijft samen een paar extra leesrechten die volgens hen ontbreken en hangt die naast de poster.

Vragen en opdrachten die je kunt gebruiken

“Moet je een boek altijd helemaal uitlezen? Waarom wel of niet?
“Herken je dit recht? Heb jij dat ook weleens gedaan?
“Bij welk boek had je dit recht graag willen gebruiken?
“Welk recht vind je het belangrijkst, en waarom?
“Welk recht ontbreekt volgens jou nog?
“Welk recht ga je deze week gebruiken?

Voorbeelden

—Groep 6, 26 leerlingen, 40 min: bij het uitbeelden van 'het recht om bladzijden over te slaan' bladert een leerling theatraal door een boek en gooit denkbeeldige bladzijden weg; zijn team raadt het binnen tien seconden. In het nagesprek vertelt een leerling dat hij al drie weken in een boek zit dat hij saai vindt; hij besluit het weg te leggen.
—Groep 7, 28 leerlingen, 35 min: na de rechten van Pennac bedenkt de klas eigen rechten, zoals 'het recht om strips te lezen tijdens het vrij lezen' en 'het recht om een boek twee keer te lezen'. De lijst hangt naast de klassenbibliotheek.
—Groep 8, 25 leerlingen, 30 min: de leerkracht vraagt leerlingen een week lang te turven welke rechten ze gebruikten. Het meest gebruikt blijkt 'het recht om te herlezen'.

Benodigdheden

poster met de tien rechten van de lezer
strookjes met de rechten in een grabbelzak
stopwatch
stapeltje boeken, strips en tijdschriften (optioneel)

Tip: Vertel eerlijk over een boek dat je zelf ooit hebt weggelegd; leerlingen geloven het recht pas als jij het ook gebruikt.

Let op

Leerlingen horen alleen 'je hoeft niet te lezen': koppel elk recht aan de vraag hoe je wél een boek vindt dat bij je past.
De poster hangt maar wordt nooit meer genoemd: vraag regelmatig welke rechten leerlingen gebruikt hebben.
Stoppen wordt een gewoonte bij elk boek: bespreek in een leesgesprek wanneer stoppen verstandig is.

Makkelijker of moeilijker: Voor jongere groepen kun je vijf rechten kiezen in plaats van tien; oudere leerlingen kunnen in tweetallen een recht verdedigen of juist bestrijden.

Bronnen

Deze werkvorm wordt op meerdere plekken beschreven; wij zetten ze hier samen in eigen woorden.

Ervaringen van leerkrachten met deze werkvorm

Alleen geverifieerde leerkrachten kunnen reviewen — zo blijft elke review betrouwbaar.

Inloggen

Nog geen ervaringen gedeeld. Log in als geverifieerde leerkracht om als eerste je ervaring te delen.

Klopt er iets niet, of wil je iets kwijt over deze pagina?