Autonomie, competentie, verbondenheid: de zelfdeterminatietheorie

Onderwijskennis.nl gebruikt de zelfdeterminatietheorie van Ryan en Deci (2000) als kader voor leesmotivatie. Autonomie: keuzevrijheid in boeken, thema's of manier van verwerken. Competentie: teksten op passend niveau, zichtbare vooruitgang, feedback op het proces in plaats van alleen op het resultaat. Verbondenheid: samenwerken met anderen en een goede relatie met de leraar.

Een belangrijke nuance bij autonomie: voor zwakke lezers moet die keuzevrijheid begeleid zijn. Volledig vrije boekkeuze, zonder hulp of kader, kan averechts werken bij leerlingen die nog geen echte leesroutine hebben opgebouwd — geleid kiezen, bijvoorbeeld via een kort boekgesprek, werkt voor hen beter dan onbeperkte keuze.

Een aanvullend model onderscheidt vier factoren: waarde (intrinsieke waarde/plezier, bruikbaarheid, beheersingswaarde), zelfvertrouwen (self-efficacy, opgebouwd via succeservaringen), interesse (persoonlijk versus situationeel) en doelen (beheersingsdoelen — eigen ontwikkeling — zijn gunstiger dan prestatiedoelen die vergelijken met anderen).

Sommige leerlingen ontwikkelen leesweerstand, in vier herkenbare vormen: vermijding, ervaren moeilijkheid, het gevoel dat lezen waardeloos is, en antisociale doelen. Leesweerstand gaat vrijwel altijd gepaard met een lagere leesvaardigheid — weer een aanwijzing voor hoe nauw motivatie en vaardigheid met elkaar verweven zijn.