Leesmotivatie
Waarom leesmotivatie net zo belangrijk is als kunnen lezen
Motivatie is geen leuke bijkomstigheid maar een vermenigvuldigende factor in leesbegrip — en wereldwijd zakt leesplezier bij jongeren zorgwekkend weg.
4 min leestijdIn het kort
- In de uitgebreide leesbegripformule is motivatie een vermenigvuldigende, geen optellende factor.
- Bij jonge en zwakke lezers werkt het effect eerst vooral één kant op: vaardigheid voedt motivatie.
- In het Verenigd Koninkrijk zegt nog maar 32,7% van de 8- tot 18-jarigen in de vrije tijd van lezen te genieten (2025) — het laagste niveau in twintig jaar.
Een vermenigvuldigende factor, geen bijzaak
In de uitgebreide leesbegripformule van Smits en Van Koeven is leesmotivatie een van de vijf factoren waarmee leesbegrip vermenigvuldigd wordt, niet opgeteld. Dat betekent dat bij een motivatie die richting nul gaat, leesbegrip zich niet kán ontwikkelen, hoe goed een kind ook technisch kan decoderen. Onderwijskennis.nl onderscheidt intrinsieke motivatie (lezen omdat het leuk, interessant of uitdagend is) van extrinsieke motivatie (lezen omdat het moet) — intrinsieke motivatie is de gunstigste vorm.
“Gemotiveerde lezers zijn fervente lezers. Zij steken veel tijd en moeite in lezen en blijven doorzetten, ook als ze tijdens het lezen tegen moeilijkheden aanlopen.”
— onderwijskennis.nl — Leesmotivatie bevorderen in het primair onderwijs
Eerst vaardigheid, dan pas de spiraal
Bij de meeste lezers beïnvloeden motivatie en vaardigheid elkaar over en weer: wie meer leest wordt vaardiger, en wie vaardiger is leest met meer plezier — de bekende 'positieve leesspiraal'. Bij beginnende en zwakke lezers is dat effect eenzijdig: eerst moet er een basaal niveau van leesvaardigheid zijn, pas dan kan motivatie die vaardigheid verder aanjagen. 'Gewoon aan het lezen krijgen' is voor de jongste, zwakste lezers dus een noodzakelijke eerste stap.
Een zorgwekkende trend
Grootschalig Brits onderzoek van de National Literacy Trust (Annual Literacy Survey 2025, bijna 115.000 kinderen en jongeren van 5 tot 18 jaar) laat een scherpe daling van leesplezier zien: nog maar 32,7% van de 8- tot 18-jarigen zegt in de eigen vrije tijd te genieten van lezen, het laagste niveau in twintig jaar en een afname van 36% sinds 2005, toen de vraag voor het eerst werd gesteld. De daling is het sterkst bij kinderen in de basisschoolleeftijd en bij jongens. Het zijn Britse cijfers; vergelijkbare Nederlandse metingen wijzen dezelfde kant op, maar de percentages zijn niet rechtstreeks vergelijkbaar. De Britse Education Endowment Foundation (EEF) reageerde hierop met de oproep het leesplezier niet te laten verdwijnen. Lezen draagt bij aan woordenschat, grammatica en algemene kennis over alle vakken heen, en is daarmee essentieel voor latere schoolresultaten.
“We can't allow reading for pleasure to just ebb away. It's imperative that this practice is encouraged and prioritised amongst children and educators have a huge part to play in this.”
— EEF — reactie op dalend leesplezier onder jongeren